بی اختیاری ادرار فقط به معنای نشت چند قطره ادرار نیست؛ گاهی این مشکل هنگام خندیدن، سرفه یا ورزش رخ می‌دهد و گاهی فرد با احساس ناگهانی دفع، فرصت رسیدن به سرویس بهداشتی را پیدا نمی‌کند، این عارضه در زنان و مردان و در سنین مختلف دیده می‌شود و علت آن از ضعف عضلات کف لگن تا برخی مشکلات مثانه و بیماری های زمینه‌ای متفاوت است و شناخت نوع و علت بی اختیاری ادرار، اولین قدم برای انتخاب روش درمان مناسب و کنترل بهتر علائم است.
بی اختیاری ادرار چیست؟
بی اختیاری ادرار به خروج ناخواسته و غیرقابل کنترل ادرار گفته می‌شود؛ به طوری که فرد نمی‌تواند همیشه زمان دفع را کنترل کند و این مشکل به شکل نشت چند قطره ادرار هنگام سرفه، عطسه، خنده یا فعالیت بدنی ظاهر می‌شود یا با احساس ناگهانی و شدید دفع همراه است، بی اختیاری ادرار یک بیماری مستقل محسوب نمی‌شود و نشانه اختلال در عملکرد مثانه، ضعف عضلات کف لگن، مشکلات عصبی یا برخی بیماری های زمینه‌ای است.
علت بی اختیاری ادرار چیست؟
علت بی اختیاری ادرار در همه افراد یکسان نیست و به عضلات کف لگن، عملکرد مثانه، سیستم عصبی یا برخی بیماری های زمینه‌ای مرتبط است و بعضی از دلایل موقتی هستند، درحالی که برخی دیگر به بررسی و درمان تخصصی نیاز دارند.
ضعف عضلات کف لگن
عضلات کف لگن در حمایت از مثانه و کنترل خروج ادرار نقش دارند و ضعیف شدن این عضلات، به ویژه پس از بارداری، زایمان یا با افزایش سن، کنترل مجرای ادرار را کاهش می‌دهد و باعث نشت ادرار هنگام سرفه، عطسه یا فعالیت بدنی می‌شود.
بارداری و زایمان
افزایش فشار رحم بر مثانه در دوران بارداری و کشیدگی یا آسیب عضلات کف لگن هنگام زایمان زمینه بی اختیاری ادرار را فراهم می‌کند و این مشکل پس از زایمان موقتی است، اما در برخی افراد برای مدت بیشتری ادامه پیدا می‌کند.
افزایش سن
با افزایش سن، قدرت عضلات مثانه و کف لگن کاهش پیدا می‌کند و ظرفیت یا کنترل مثانه تغییر می‌کند و این تغییرات می‌توانند احتمال تکرر، فوریت دفع و نشت ناخواسته ادرار را افزایش دهند؛ با این‌حال بی اختیاری ادرار بخشی اجتناب ناپذیر از سالمندی نیست.
یائسگی و تغییرات هورمونی
کاهش سطح استروژن پس از یائسگی با تغییر بافت های مجرای ادرار و ناحیه تناسلی همراه است و این تغییرات در کنار ضعف عضلات کف لگن ممکن است در بروز یا تشدید برخی علائم ادراری و بی اختیاری نقش داشته باشند.
اختلالات عصبی
بیماری ها یا آسیب هایی که ارتباط عصبی میان مغز، نخاع و مثانه را مختل می‌کنند، ممکن است کنترل ذخیره و دفع ادرار را تحت تأثیر قرار دهند، سکته مغزی، آسیب نخاعی، ام‌اس و برخی نوروپاتی‌ها از جمله مواردی هستند که با اختلال عملکرد مثانه همراه می‌شوند.
مشکلات پروستات
بزرگ شدن پروستات مسیر خروج ادرار را محدود کرده و مانع تخلیه کامل مثانه می‌شود که گاهی به نشت سرریزی منجر می‌شود و همچنین بعضی مردان پس از برخی درمان ها یا جراحی های پروستات ممکن است درجاتی از بی اختیاری ادرار را تجربه کنند.
عفونت دستگاه ادراری
عفونت ادراری مثانه را تحریک کرده و باعث احساس فوریت، تکرر ادرار و گاهی نشت ادرار می‌شود و در این شرایط، بی اختیاری معمولا با درمان علت زمینه‌ای بهبود پیدا می‌کند و لزوما نشان دهنده یک مشکل دائمی در کنترل مثانه نیست.
مصرف برخی داروها
برخی داروها با افزایش تولید ادرار، تغییر سطح هوشیاری یا تأثیر بر عملکرد مثانه می‌توانند علائم بی اختیاری را ایجاد یا تشدید کنند، داروهای ادرارآور از نمونه های مهم هستند و در صورت بروز علائم، تغییر یا قطع دارو باید فقط با نظر پزشک انجام شود.
نشانه های بی اختیاری ادرار
نشانه های بی اختیاری ادرار با توجه به نوع و شدت آن متفاوت است، برخی افراد تنها هنگام فعالیت بدنی دچار نشت چند قطره ادرار می‌شوند، درحالی که برخی دیگر با احساس ناگهانی دفع یا خروج غیرارادی ادرار مواجه هستند و مهم‌ترین علائم عبارت‌اند از:
- نشت ادرار هنگام فعالیت، خروج ناخواسته ادرار هنگام سرفه، عطسه، خنده، ورزش یا بلند کردن اجسام سنگین.
- احساس فوریت در دفع ادرار، نیاز ناگهانی و شدید به دفع ادرار که گاهی فرد پیش از رسیدن به سرویس بهداشتی دچار نشت می‌شود.
- تکرر ادرار، نیاز به دفع ادرار بیش از حد معمول در طول روز که ممکن است با بی اختیاری همراه باشد.
- بی اختیاری ادرار در خواب، خروج غیرارادی ادرار هنگام خواب یا ناتوانی در کنترل ادرار پس از بیدار شدن با احساس فوریت.
- نشت مکرر یا تقریبا مداوم مقدار کمی ادرار، به ویژه در افرادی که مثانه آن‌ها به طور کامل تخلیه نمی‌شود.
- نشت ادرار بدون احساس نیاز به دفع، خروج ناخواسته ادرار بدون احساس قبلی پر بودن مثانه یا نیاز به رفتن به سرویس بهداشتی.
برای دریافت نوبت از خانم دکتر کریسانی از طریق زیر اقدام نمایید.
آدرس: گیشا، نبش خیابان بیست و پنجم (ایزدی) ، پلاک ۳۲۸، طبقه سوم، واحد 10
تلفن های مطب: 09107661244 – 02188484081
انواع بی اختیاری ادرار
بی اختیاری ادرار بر اساس علت ایجاد و نحوه بروز علائم به چند نوع تقسیم می‌شود و تشخیص نوع آن اهمیت زیادی دارد، زیرا روش درمان برای هر فرد متفاوت است:
بی اختیاری ادرار استرسی
در این نوع، افزایش فشار داخل شکم باعث نشت ادرار می‌شود و فرد ممکن است هنگام سرفه، عطسه، خندیدن، ورزش یا بلند کردن اجسام سنگین مقداری ادرار از دست بدهد، ضعف عضلات کف لگن و بافت های حمایت کننده مثانه از عوامل مؤثر در بروز آن هستند.
بی اختیاری ادرار فوریتی
فرد به طور ناگهانی احساس شدید و غیرقابل کنترل برای دفع ادرار پیدا می‌کند و ممکن است پیش از رسیدن به سرویس بهداشتی دچار نشت شود، این نوع بی اختیاری با تکرر ادرار و بیدار شدن شبانه برای دفع ادرار همراه است.
بی اختیاری ادرار سرریزی
زمانی رخ می‌دهد که مثانه به طور کامل تخلیه نمی‌شود و با پر شدن بیش از حد، ادرار به شکل قطره‌ای یا مداوم نشت می‌کند و انسداد مسیر خروج ادرار یا اختلال در عملکرد عضلات و اعصاب مثانه در ایجاد این وضعیت نقش دارد.
بی اختیاری ادرار عملکردی
در این حالت، دستگاه ادراری ممکن است عملکرد نسبتا طبیعی داشته باشد، اما مشکلات حرکتی، شناختی یا محدودیت های جسمی باعث می‌شوند فرد نتواند به موقع به سرویس بهداشتی برسد و در نتیجه دچار نشت ادرار شود.
بی اختیاری ادرار مختلط
بی اختیاری مختلط زمانی است که فرد علائم بیش از یک نوع بی اختیاری را هم‌زمان تجربه می‌کند و شایع‌ترین حالت، ترکیب بی اختیاری استرسی و فوریتی است؛ برای مثال فرد هم هنگام سرفه دچار نشت می‌شود و هم گاهی احساس ناگهانی و شدید دفع ادرار دارد.
عوامل موثر در بی اختیاری ادرار
برخی نوشیدنی ها، غذاها و داروها دیورتیک یا ادرار آور هستند و مثانه را تحریک می کنند و حجم ادرار افزایش پیدا می کند، برخی از این ادرار آورها عبارتند از:
- الکل
- کافئین
- نوشیدنی ها و آب گاز دار
- شیرین کننده های مصنوعی
- شکلات
- فلفل قرمز
- غذاهایی که حاوی مقدار زیادی ادویه، شکر یا اسید هستند، به ویژه مرکبات
- داروهای قلب و فشار خون و شل کننده های عضلانی
- مصرف بیش از حد ویتامین C
نحوه تشخیص بی اختیاری ادرار
تشخیص بی اختیاری ادرار با بررسی علائم و مشخص کردن نوع نشت ادرار آغاز می‌شود و بهترین متخصص زنان در تهران با توجه به شرایط فرد ممکن است از روش های زیر استفاده کند:
- بررسی شرح حال، زمان شروع نشت ادرار، دفعات دفع، میزان مصرف مایعات، بیماری های زمینه‌ای و داروهای مصرفی بررسی می‌شود.
- معاینه فیزیکی و لگنی، وضعیت عضلات کف لگن، مشکلات احتمالی لگن و در مردان شرایط مرتبط با پروستات ارزیابی می‌شود.
- آزمایش ادرار برای بررسی عفونت ادراری، وجود خون در ادرار و برخی مشکلات احتمالی انجام می‌شود.
- دفترچه ثبت ادرار، زمان و میزان مصرف مایعات، دفعات ادرار و موارد نشت طی چند روز ثبت می‌شود.
- اندازه‌گیری ادرار باقی‌مانده، میزان ادرار باقی‌مانده در مثانه پس از دفع، معمولا با سونوگرافی بررسی می‌شود.
- تست یورودینامیک، در موارد لازم برای ارزیابی نحوه ذخیره و تخلیه ادرار و عملکرد مثانه انجام می‌شود.
روش‌های درمان بی اختیاری ادرار
درمان بی اختیاری ادرار بر اساس نوع بی اختیاری، علت زمینه‌ای و شدت علائم انتخاب می‌شود و معمولا درمان از روش های ساده و غیرجراحی آغاز شده و در صورت کافی نبودن، روش های تخصصی‌تر بررسی می‌شوند.
اصلاح سبک زندگی و عادات دفع ادرار
کاهش مصرف نوشیدنی های حاوی کافئین، مدیریت مصرف مایعات، کاهش وزن در افراد دارای اضافه‌وزن، پیشگیری از یبوست و ترک سیگار به کنترل علائم کمک می‌کند و همچنین برنامه ریزی برای دفع ادرار در فواصل مشخص و تمرین مثانه در برخی انواع بی اختیاری توصیه می‌شود.
تمرینات عضلات کف لگن
تمرینات کگل با تقویت عضلات کف لگن می‌توانند کنترل مجرای ادرار را بهبود دهند و به ویژه در بی اختیاری استرسی مؤثر باشند و برای نتیجه بهتر، این تمرینات باید به شکل صحیح، منظم و برای مدت کافی انجام شوند و گاهی آموزش توسط فیزیوتراپیست کف لگن لازم است.
فیزیوتراپی کف لگن
فیزیوتراپی با هدف تقویت و هماهنگ کردن عضلات کف لگن انجام می‌شود، متخصص ممکن است از تمرینات اختصاصی، آموزش کنترل عضلات و در برخی موارد بیوفیدبک برای کمک به کنترل بهتر مثانه و کاهش دفعات نشت ادرار استفاده کند.
درمان دارویی
برخی داروها برای کنترل بی اختیاری فوریتی و علائم مثانه بیش‌فعال تجویز می‌شوند و فوریت و دفعات دفع را کاهش می‌دهند، انتخاب دارو به شرایط بیمار، بیماری های زمینه‌ای و احتمال بروز عوارض جانبی بستگی دارد و باید با نظر پزشک انجام شود.
تزریق و روش های کم‌تهاجمی
در برخی بیماران که درمان های اولیه پاسخ کافی ایجاد نکرده‌اند، روش هایی مانند تزریق بوتاکس داخل مثانه یا تحریک عصبی ممکن است در نظر گرفته شوند و انتخاب این روش ها به نوع بی اختیاری و علت ایجاد آن بستگی دارد و برای همه افراد مناسب نیست.
جراحی بی اختیاری ادرار
در مواردی مانند بی اختیاری استرسی که درمان‌های غیرجراحی مؤثر نباشند، ممکن است جراحی پیشنهاد شود و روش هایی مانند جراحی اسلینگ با هدف حمایت بهتر از مجرای ادرار انجام می‌شوند، نوع جراحی پس از بررسی دقیق شرایط بیمار توسط پزشک انتخاب می‌شود.
پیامدهای بی اختیاری ادرار
بی اختیاری ادرار در صورت تداوم می‌تواند علاوه بر مشکلات جسمی، فعالیت‌های روزمره و روابط اجتماعی فرد را نیز تحت تأثیر قرار دهد. شدت این پیامدها به میزان و دفعات نشت ادرار بستگی دارد.
- مشکلات پوستی، تماس مداوم پوست با ادرار می‌تواند باعث قرمزی، تحریک، خارش و التهاب پوست ناحیه تناسلی و اطراف آن شود.
- افزایش احتمال عفونت ادراری، در برخی افراد، به ویژه در صورت وجود اختلال در تخلیه مثانه، احتمال عفونت های دستگاه ادراری افزایش پیدا می‌کند.
- اختلال در خواب، تکرر و فوریت ادرار در شب باعث بیدار شدن های مکرر و کاهش کیفیت خواب می‌شود.
- محدودیت فعالیت‌های روزانه، نگرانی از نشت ادرار ممکن است فرد را از ورزش، سفر یا حضور طولانی مدت خارج از منزل بازدارد.
- تأثیر بر روابط اجتماعی، ترس از نشت یا بوی ادرار باعث کاهش حضور در جمع‌ها و محدود شدن ارتباطات اجتماعی می‌شود.
- تأثیر روانی، تداوم بی اختیاری ممکن است با خجالت، نگرانی، کاهش احساس راحتی و فشار روانی همراه باشد.
- مشکلات در روابط جنسی، نگرانی از نشت ادرار هنگام رابطه جنسی باعث اضطراب و کاهش تمایل به برقراری رابطه می‌شود.
راه های پیشگیری و کنترل بی اختیاری ادرار
همه موارد بی اختیاری ادرار قابل پیشگیری نیستند، اما رعایت برخی نکات احتمال بروز یا شدت نشت ادرار را کاهش می‌دهد و به کنترل بهتر مثانه کمک می‌کند:
- انجام تمرینات کگل، تقویت منظم عضلات کف لگن به افزایش کنترل مثانه و کاهش نشت ادرار، به ویژه در بی اختیاری استرسی کمک می‌کند.
- اضافه وزن فشار بیشتری به مثانه و عضلات کف لگن وارد می‌کند؛ کاهش وزن در صورت نیاز به کاهش علائم کمک می‌کند.
- مصرف بسیار زیاد یا محدود کردن بیش از حد مایعات مناسب نیست و بهتر است مقدار و زمان مصرف مایعات متناسب با شرایط فرد تنظیم شود.
- کاهش مصرف کافئین، قهوه، چای و برخی نوشیدنی های کافئین‌دار می‌توانند مثانه را تحریک کرده و فوریت یا تکرر ادرار را در بعضی افراد تشدید کنند.
- پیشگیری از یبوست، زور زدن مکرر هنگام دفع فشار بیشتری به عضلات کف لگن وارد می‌کند؛ دریافت فیبر و مایعات کافی به پیشگیری از یبوست کمک می‌کند.
- ترک سیگار، سرفه مزمن ناشی از سیگار فشار مکرری بر عضلات کف لگن وارد کرده و نشت ادرار را تشدید می‌کند.
- تمرین مثانه، افزایش تدریجی فاصله بین دفعات دفع طبق برنامه در برخی افراد، به ویژه مبتلایان به فوریت ادرار، به کنترل بهتر مثانه کمک می‌کند.
- درمان مشکلات زمینه‌ای، کنترل عفونت ادراری، مشکلات پروستات و سایر بیماری های مؤثر بر عملکرد مثانه در کاهش یا پیشگیری از تشدید بی اختیاری مؤثر است.
سوالات متداول
در برخی زنان، نشت ادرار پس از زایمان با گذشت زمان و تقویت عضلات کف لگن کاهش پیدا می‌کند و اگر علائم ادامه‌دار یا شدید باشند، بهتر است علت توسط پزشک بررسی شود.
بله، بزرگی پروستات تخلیه مثانه را مختل می‌کند و در برخی افراد به نشت ادرار منجر می‌شود و همچنین بی اختیاری ممکن است پس از بعضی درمان‌ها یا جراحی های پروستات ایجاد شود.
در نهایت…
بی اختیاری ادرار مشکلی است که در سنین مختلف و به دلایل متفاوتی مانند ضعف عضلات کف لگن، بارداری و زایمان، مشکلات پروستات یا اختلالات مثانه ایجاد می‌شود، نشت ادرار را نباید همیشه پیامد طبیعی افزایش سن دانست؛ زیرا در بسیاری از موارد با تشخیص علت و انتخاب درمان مناسب می‌توان علائم را کنترل کرد و تمرینات کف لگن، اصلاح عادات روزانه، دارو و در صورت نیاز روش های تخصصی یا جراحی از گزینه‌های درمانی هستند.